Letters Home

Die rivier leer ons om stadiger te leef

My bene dryf in die koel, kristalhelder water. My tone raak net-net aan die oppervlak terwyl die stroom my stadig vorentoe dra. Dan gebeur iets onverwags. ’n Blou naaldekoker land saggies op my knie. Ek bly doodstil. Sy vlerke blink in die son soos piepklein loodglasvensters. Vir ’n paar asemteue is daar net die rivier, die naaldekoker en ek wat saam met die stroom dryf. Ek ervaar dit as  ʼn heilige oomblik.

Charl dryf ’n entjie agter my. Hy kyk hoe die landskap stadig verbyglip terwyl gesinne laggend op groot opblaasbande dobber. Sommiges balanseer drankies versigtig op hul knieë, terwyl ander lui gesels terwyl die water hulle stroomaf dra. Niemand jaag nie. Dit is juis dit wat my die meester tref. Ek wens ek kon hierdie eenvoudige, rustige vreugde van ’n Zürich somersoggend saam met my kinders en familie beleef.

Die somer in Zürich het sy eie hartklop. Wanneer die hitte oor die stad neerdaal, word die Zürichmeer en die Limmat almal se speelplek. Mense laat vaar hul gewone erns, trek hul swemklere aan en glip die water in asof dit die natuurlikste ding ter wêreld is. Vir ’n rukkie speel ons almal saam.

Die rivier se tradisies: Zürich se jaar in water

Die Limmat het amper ’n kalender van sy eie. Met elke seisoen kom daar ’n nuwe ritueel en tradisies wat mense terugbring na die rivier en telkens ’n ander kant van die stad onthul.

Limmatschwimmen — Die Groot Dryf

Ons eerste swem in die Limmat was tydens die gewilde Limmatschwimmen. Een dag per jaar verander die rivier in ’n reuse, vrolike stroom mense. Tot 4 500 swemmers spring in die water, elk met ’n opblaasfiguur om aan vas te hou. Elke jaar bring sy eie ontwerp. In 2022 het ons daarin geslaag om kaartjies te kry.

Charl en ek het ons heldergeel eendjie styf vasgehou terwyl die stroom ons saam met duisende ander stroomaf gevoer het. Ons het gelag, gedryf en vir ’n paar minute vergeet van alles wat ’n mens gewoonlik aan die lewe laat dink.

Die geleentheid is só gewild dat ons nie weer na ons vorige deelname kaartjies kon kry nie. In  2027 vier Limmatschwimmen sy 60ste bestaansjaar.

Samichlaus Schwimmen — Die Dapperes

Vroeg in Desember, wanneer die winter reeds sy koue hand oor Zürich begin lê, klim sowat 300 swemmers met Kersvaderhoede in die ysige Limmat. Dit is ’n liefdadigheidsgeleentheid, maar ook ’n toets van pure moed. Ek kan eerlik sê: om hulle van die kant af dop te hou, is vir my heeltemal voldoende. Net om te kyk hoe hulle in daardie koue water verdwyn, laat my bene sommer vanself bewe.

Lichterschwimmen — ’n Rivier van Lig

Op die laaste Donderdag voor Kersfees laat skoolkinders honderde gloeiende lanterns in die rivier dryf. Gesinne staan langs die oewers met warm pons in hul hande en kyk hoe die klein liggies stadig stroomaf dryf. Een vir een verdwyn hulle om die draai. Dit is een van Zürich se sagste tradisies en ’n stil oomblik van lig voordat die winter hom behoorlik kom tuismaak.

Ons eie Limmat‑tradisie en ’n onverwagte ontdekking

Iewers tussen al hierdie groot stadsrituele het ek en my vriendin Henriette ons eie klein tradisie ontwikkel. Elke Augustus, wanneer die somer op sy warmste is, swem ons in die oop gedeelte van die Limmat.

Verlede jaar was die rivier vol en vinnig. Die stroom het ons amper sonder moeite saamgedra. Ons kon eenvoudig ontspan en die water sy werk laat doen. Vanjaar was dit anders. Die droogte het die rivier stadig gemaak. Die water was vlakker en die rotse meer sigbaar. In plaas daarvan dat die rivier ons gedra het, moes ons swem om by die eindpunt uit te kom.

Ons het egter nie geweet hoe vreemd dit nog sou word nie, want onder die lae watervlak het die rivier iets versteek. Ander swemmers het ’n handgranaat skaars ’n meter van die oewer af raakgesien. Die polisie en militêre bomverwyderingskundiges het opgedaag. Hulle het bevestig dat dit ’n lewende granaat uit die voormalige Joego-Slawië was en dit veilig verwyder. Ek kon nie help om anders na die rivier te kyk nie en te wonder wat nog daaronder skuil?

Europa bak onder rekordtemperature en die rivier se oewers het ’n nuwe vorm aangeneem. Rotse wat gewoonlik onder water skuil, lê oop en droog. Vlak poele verskyn waar daar vroeër ’n dieper stroom was. Vanjaar sien mense selfs meer slange langs die Limmat, gelok deur die warm rotse en vlak water. Ek en Henriette het dus besluit om ons uitstappie op die opblaasbande tot volgende jaar uit te stel en ook net as die reën teen daardie tyd weer haar weg na Zürich gevind het.

Wanneer die riviervlakke laag daal

Die verandering in die rivier raak nie net swemmers nie. Van April tot Oktober glip elektriese rivierbote deur Zürich se Ou Stad. Ek is mal daaroor om besoekers op hierdie vaarte te neem. Die water wys hoeke van die stad wat jy nie van die land af kan sien nie. Geboue, brûe en ou mure lyk anders wanneer jy verby hulle dryf.

Vanjaar kan die bote nie vaar nie. Die rivier is te vlak.Amptenare het alle toere opgeskort omdat die bote die gevaar loop om die rivierbedding te skraap. Selfs die opritte het te steil geword vir mense om veilig aan boord te gaan. Dit is vreemd om die Limmat só te sien. Stil en amper kwesbaar. Dalk is dit juis daarom dat ek hom nou anders raaksien.

Wat die rivier vir ons leer

Terwyl ek hierdie somer in die Limmat afdryf, besef ek hoe stil ’n rivier ons leer. Dit wys hoe landskappe verander, hoe water styg en daal, hoe tradisies voortbestaan selfs wanneer omstandighede verander. Dit herinner ons dat beweging nie altyd perfekte toestande vereis nie. Soms vertraag die stroom ons spoed, soms verras dit, soms dra dit ons moeiteloos. Tog vind dit altyd ’n pad vorentoe.

Langs die pad versamel die rivier mense en skep gedeelde oomblikke. Die naaldekoker op my knie, ’n lantern wat verby dryf en ’n gedeelde ritueel met Henriette word ankers van verbondenheid.

Miskien is dit die grootste geskenk van die rivier nie dat hy ons êrens heen neem nie. Hy leer ons om vir ’n oomblik stil genoeg te wees om raak te sien waar ons is.

Groete

Emsia

Ek luister na die diep, warm stem van Laurika Rauch terwyl ek die hardnekkige kalkvlekke van ons storte afskrop. Sy het ’n besondere plek op my “Swiss Days”-speellys — my eie versameling liedjies wat my terugtrek na mense, plekke en herinneringe wat taal so dikwels nie kan vasvang nie. In verskillende fases van my lewe het haar musiek my deur baie teer, melancholiese seisoene gedra. Onlangs het haar lied Huis my gedagtes weer laat wegdryf. Dit het die deur oopgemaak vir ou herinneringe en nuwe besinning.

Soms skeur ʼn Huis in twee

Toe my middelste seun vyf was, is sy klein wêreld en sy gevoel van tuiste reeds deur egskeiding verdeel. Oor naweke, terwyl ek die kinders van een huis na ’n ander geneem het, het ons Laurika se Lisa se Klavier geluister. Hy het elke woord geken.

By sy kleuterskool het ’n reuse, ou boom die speelgrond geanker. Op moeilike dae het hy diep in sy takke ingeklim en sag vir homself gesing. Baie middae ná werk het ek hom daar gekry. Sy klein lyfie was opgevou in die groen blaredak. Hy het vasgeklou aan Laurika se woorde asof dit moes help om te herstel wat binne hom geskeur het. Daardie beeld het my nog nooit verlaat nie. Kinders het ’n merkwaardige instink om troos te vind waar hulle kan.

Om weer ’n Huis te bou

Nadat Charl en ek getrou het, het ons alles gedoen om ’n gevoel van huis vir ons hersaamgestelde gesin te skep. Dit moes ’n plek wees waar almal kan behoort, kon asemhaal en veilig voel.

Toe ons jare later van Kaapstad na Zürich verhuis het, was dit veel meer as om net totsiens te sê vir ’n huis. Dit was ’n afskeid van twintig jaar se behoort en veiligheid.

Om in die buiteland te woon verander jou begrip van Huis

Om in ’n ander land te woon vorm stilweg jou begrip van wat huis beteken. Huis is nie meer vasgemaak aan ’n fisiese plek nie. Jy vind dit in ’n bekende Afrikaanse stemnota, die reuk van ’n braai, ’n familievideo op WhatsApp, of ’n lied wat jou onverwags tref en die hele dag by jou bly.

Sommige dae voel ons woonstel in Switserland meer soos ’n toevlug as ’n tuiste. Dit is ’n tydelike skuiling terwyl sneeu teen die vensters druk en die wind deur die strate vee. Tog bly ons klein stukkies van Suid-Afrika in ons alledaagse lewe inwerk. Ons braai in die somer. Ons rakke vertoon dekor wat saam met ons oor kontinente gereis het. Op Sondae stroom ons ’n Afrikaanse erediens. Die nuwe Suid-Afrikaanse musiek wat familie stuur, vind sonder uitsondering sy plek op my “Swiss Days”-speellys.

Laurika vang die dieper betekenis van huis so mooi vas:

As jy my kom genees, na ‘n lang dag

Min binne-in wat ek nog moet verduidelik

Dis hoe ek weet dat ek nou by die huis is

Dis nie ′n adres nie

Dis jou mense wat jou huis is.

Ons skep Huis op verskillende plekke

Deesdae is dit moeilik om almal vir wie ons lief is op een plek bymekaar te kry. Ons kinders woon in verskillende dele van Suid-Afrika. Familie is wyd versprei. Die lewe beweeg aan.

Ons moes dus vir onsself uitmaak wat “huis” beteken. In plaas daarvan om te verwag dat almal na een familiehuis terugkeer, kies ons nou ’n bestemming en huur ’n plek groot genoeg vir ons almal, al is dit net vir ’n paar kosbare dae.

Ons het troues onder die Bosveldsterre gevier en gradeplegtighede in die Kaapse Wynlande. Verlede jaar het ons my ma se tagtigste verjaarsdag op die oewer van die Oranjerivier gevier, waar sy grootgeword het. Elke plek word deel van die familieverhaal.

Daar is altyd foto’s, té veel kos, goeie gesprekke en maklike lag. Sommiges sit lank ná almal gaan slaap nog by die vuur, omdat niemand regtig wil hê die saamwees moet eindig nie.

Ons volgende hereniging gaan in die skadu van Tafelberg plaasvind. Ons wil Kaapstad soos besoekers ervaar en het kaartjies vir die hop-on-hop-off-bus bespreek. Die familie het natuurlik reeds ’n vakansie-lied gekies: Hemel op Tafelberg deur Kurt Darren en Spoegwolf. Musiek doen iets buitengewoons. Dit vou mense in melodieë toe en laat jou jare later weer in oomblikke instap met jou hele hart en lyf.

Huis in die toekoms ná ons Switserse hoofstuk

Charl en ek praat deesdae dikwels oor wat volgende kom. Ons Switserse hoofstuk is besig om stadig tot ’n einde te kom. In Switserland het ons persoonlik gegroei, ’n wyer wêreldperspektief gekry, en geleer dat dit moontlik is om met ’n verlange in jou bors te leef.

Huis het iets geword wat ons deur afstand verstaan. Ons het besef dat Suid-Afrika, ons geboorteland, steeds ons tuiste is. Nie omdat dit perfek is nie. Nie omdat ons die uitdagings ignoreer nie. Ons sien die kompleksiteit. Ons verstaan die verbasing op mense se gesigte. En tog…

Suid-Afrika is waar ons mense is en waar humor selfs die moeilikste dae versag. Hier voel die son anders en jy kan kaalvoet op warm sand loop en in die see swem. Geloof is ingeweef in alledaagse veerkragtigheid. Dit is waar ons harte die diepste asemhaal.

Mense sal altyd menings hê oor waar ander behoort te woon. Elke familie dra sy eie verhaal, sy eie verlange, sy eie roeping.

Huis vorm homself soos die lewe verander

Huis, het ek besef, is nie ’n plek wat jy agterlaat of eendag terugkeer na nie. Dit skuif en hervorm soos die lewe verander. Dit verbreed met elke seisoen wat jy deurleef. Uiteindelik is huis nie ’n adres op ’n kaart nie, eerder die behoort wat jou hart herken, waar jy ook al jouself bevind.

Groete

Emsia

’n Vrydagrit na Tennis

Elke Vrydag sit ek in die passasiersitplek met my tennisraket op my skoot terwyl my petite Japannese vriendin ons baan toe ry. Sy groet my elke week met dieselfde warm glimlag, opreg bly dat ek daar is. Op daardie kort ritte vertel sy my van haar kinders, haar land en die lewe wat sy tussen wêrelde dra. Dit herinner my hoe verbinding in die eenvoudigste oomblikke kan groei.

Ek het Japan nog nooit besoek nie, maar deur hierdie stories voel dit tog asof ek die land al ’n bietjie leer ken het. Op haar beurt het sy Suid-Afrika deur my oë leer ken en hierdie wedersydse uitruil wys hoe verbinding dikwels met nuuskierigheid begin.

Wat my tref, is nie hoe verskillend ons is nie, maar hoeveel bekend voel. Die liefde vir ons kinders, die trots op waar ons vandaan kom asook die klein daaglikse ritmes van gesinslewe, skep ’n band. Ons ooreenkomste maak die deur oop vir begrip, terwyl ons verskille ons uitnooi om nuwe wêrelde te ontdek. Dit is iets wat ek ook in ander verhoudings gesien het.

Om Nuuskierigheid Oor Kulture te Volg

Lank gelede het ek saam met ’n jong Afrikaanssprekende kollega gewerk wat ’n diep fasinasie vir die Japannese taal en kultuur ontwikkel het. Met vasberadenheid het hy homself Japanees geleer deur strokiesprente te gebruik om die onbekende skrif te bemeester. Hy wou nie net die kultuur bestudeer nie, hy wou daaraan behoort.  

Hy het geglo dat geleenthede ontstaan wanneer jy jouself in hulle pad plaas. Daarom het hy na Londen verhuis en hom in die Japannese gemeenskap daar verdiep. Hy het vriende gemaak, liefde gevind en uiteindelik ’n lewe opgebou wat hom na Japan geneem het. Jare later het hy Japannese burgerskap verkry en selfs ’n deel van die proses in Japannese skrif voltooi.

Sy troufoto’s tussen die Kaapse wingerde het my laat besef hoe twee wêrelde in een plek kan ontmoet. Hy het sy lewensmaat gevind deur nie op verskille gefokus te wees nie, maar ’n draad van verbinding oor kulture heen gevolg.

Gedeelde Menslikheid op Onverwagte Plekke

Toe ons in Switserland aankom, het ek saam met ander skoolma’s by ’n vlugtelingkamp in Zürich vrywilliger werk gedoen. Ek het nader kennis gemaak met twee vroue. Een vrou was uit Iran en die ander uit Libanon. Die Iraanse ma het Farsi gepraat, wat haar in staat gestel het om direk met baie van die vlugtelinge te kommunikeer. Deur haar het ons stories gehoor wat moeilik, kompleks en diep menslik was.

Ten spyte van ons baie verskillende agtergronde en omstandighede, was daar ’n onmiskenbare draad wat ons verbind het. Ons was vrouens. Ons was moeders en het almal as immigrante in ’n vreemde land ons pad probeer vind. Daardie gedeelde ervaring het byna onmiddellik begrip en deernis geskep.

Wanneer die Lewe Onbekend Word

Gedurende ’n tyd van politieke onrus in Beiroet het die Libanese vrou haar bejaarde ouers na Zürich gebring vir veiligheid. Dit was nie maklik nie. Haar stiefpa het Alzheimer’s gehad, en die ontwrigting van sy omgewing en roetine was vir hom diep ontstellend. Om hulle situasie te sien ontvou, het my laat besef hoe broos stabiliteit kan wees. Die lewe kan baie vinnig situasies buite ons beheer verander.

Hierdie vriendskappe het my eie perspektiewe en aannames uitgedaag. Hulle het vensters oopgemaak na lewens wat ek andersins dalk nooit sou sien nie. Deur hulle het ek iets belangriks geleer: empatie begin nie by volledige begrip nie. Dit begin met die herkenning van iets bekends in iemand anders se stryd. Dit vorm ’n punt van verbinding wat hulle wêreld nader aan joune bring.

Die Gemak om Verstaan te Word

Terselfdertyd was ek gelukkig om vriendskappe te bou met ander Suid-Afrikaners wat in Switserland woon. By hulle is daar ’n gemak wat min verduideliking verg. Ons praat dieselfde taal, deel soortgelyke agtergronde en verstaan mekaar se humor, frustrasies en waardes instinktief.

By hierdie vriende ervaar ek ’n gevoel van behoort. Daar is troos daarin om verstaan te word sonder om jouself te hoef te verduidelik. Dit bring stabiliteit, veral in tye wanneer selfvertroue wankel. In hulle teenwoordigheid voel my manier van dink “normaal” en gegrond. Ons is getuies van mekaar se lewens. My vriende wat anders is, help my groei, terwyl my vriende wat eenders is, my help om standvastig te bly.

Wanneer ’n Gemeenskap Gemeenskaplike Grond Kies

As jong student het ek baie vakansies op ’n plaas naby Senekal in die Vrystaat deurgebring. Daardie herinneringe bly kosbaar, en daarom was dit moeilik om jare later die impak van rasse-spanning op daardie gemeenskap te sien.

Op 16 Oktober 2020 het ’n tragiese plaasmoord intense onrus ontketen. Die verdeeldheid wat gevolg het, was pynlik en sigbaar. Iets het dit egter wonderbaarlik begin skuif. Mense het besef dat dit nie volhoubaar is om net op verskille te fokus nie.

’n Plaaslike forum is gestig om boere en gemeenskapslede van verskillende agtergronde bymekaar te bring om gedeelde uitdagings aan te spreek. In plaas daarvan om op nasionale politiek en diepgewortelde verskille te fokus, het hulle hul aandag gevestig op alledaagse behoeftes soos water, sanitasie, paaie en basiese infrastruktuur.

Mense wat voorheen aan teenoorgestelde kante gestaan het, het begin om saam te werk. Hulle het die dorp skoongemaak en gedeelde ruimtes onderhou. Saam het hulle ingegryp waar plaaslike stelsels tekortgeskiet het. Stadig maar seker het die fokus verskuif van verdeeldheid na samewerking en van verskil na ’n gemeenskaplike doel. Dit het nie die verlede uitgewis nie, maar dit het wel ’n pad vorentoe geskep.

Begin by Wat Ons Deel

Elke Vrydag, in daardie motor op pad tennis toe, word ek herinner aan iets eenvoudig, maar tog kragtig. Verbinding begin nie wanneer ons alles van mekaar verstaan nie. Dit begin wanneer ons iets bekends herken en kies om daarmee te begin.

Ons ooreenkomste bring ons nader aan mekaar. Ons verskille help ons groei. Erens tussen die twee vind ons die grondslag vir verbinding, asook die moontlikhede wat daaruit voortspruit.

Groete

Emsia

’n Oomblik van Laat Gaan

Ek het sy jong manslyf styf teen my vasgedruk. My trane het vlak gelê. Met ’n groen tas, met net die nodigste en ’n dun kombers, het hy stoksielalleen deur die lughawe se sekuriteit gestap. Ek het omgedraai om alleen te wees en om die vrees, die bekommernis en die stil laat gaan van drome wat ons eens so opgewonde gemaak het, te verwerk.

Die Drome wat Ons Beplan het

Vir jare het ons ’n sekere toekoms vir ons kinders voorgestel. Studies aan ’n universiteit naby die huis en naweke waar hulle saam met nuwe vriende huis toe kom. Ek kon ’n huis sien vol lag, stories en die bekende ritme van gesinslewe.

Ons het jare tevore reeds studenteverblyf gekoop, met die oortuiging dat dit ’n verantwoordelike en veilige besluit is. Ek het my kinders gevisualiseer as selfversekerde jong volwassenes, op pad klas toe, besig om die toekoms te leef wat hulle beplan het.

Die lewe het egter ’n manier om daardie planne sagkens en soms skielik te herskryf.

Jacques: Die Krag van Drie Punte

Jacques, ons oudste, het sy matriekuitslae twee weke voor eerstejaarregistrasie ontvang. Hy het goed gevaar en sy punte het jare se harde werk weerspieël. Sy Wiskunde-punt was egter drie punte te min vir toelating tot die graad waarvoor hy reeds voorlopige keuring gehad het. Net drie punte! Daardie drie punte het alles verander.

Hy is by ’n ander universiteit aanvaar, maar sonder verblyf. Sy eerste aand het hy op die kaal vloer van sy niggie se woonstel, met net ’n dun kombers, geslaap. As ouer was dit moeilik om hierdie onsekerheid te aanskou.

Wat soos ’n terugslag gevoel het, het sy leerskool geword. Hy het geleer om hulp te vra, aan te pas en te improviseer en uitdagings in geleenthede vir groei te verander.

Hy het sy studies voltooi te midde van die onsekerheid van COVID, en sy eie vegan bakkery, The Cinnamon Club, begin. Vyf jaar later is dit ’n suksesvolle besigheid met lojale kliënte.

Daardie drie punte? Dit het hom presies gebring waar hy moes wees.

Christo: Alleen, maar nie eensaam nie

Ons middelste seun, Christo, het ’n duidelike prentjie van sy universiteitslewe gehad. Dit het ingesluit koshuislewe, vriendskappe en ’n volle kampuservaring. As ekstrovert was hy gereed om dit alles aan te pak.

In sy matriekjaar het ons lewens egter drasties verander. My man het ’n werksgeleentheid oorsee gekry, en ons het na Switserland verhuis. Skielik moes Christo universiteitslewe alleen hanteer, akademies, sosiaal en emosioneel. Hy kon nie oor naweke of vakansies huis toe kom nie.

Net twee maande nadat sy universiteitsreis begin het, het die wêreld weens die pandemie tot stilstand gekom. Terwyl baie studente huis toe gegaan het, het hy in die koshuis agtergebly saam met net ’n klein groepie ander wat nêrens anders heen kon gaan nie.

Wat totaal isolerend kon wees, het in werklikheid iets ryks en betekenisvols geword. Hy het diep vriendskappe gevorm. Dit was verbindings wat langer as die universiteit tydperk sou voortduur. Soms het hy opgestaan en leierskap geneem. Uiteindelik is hy tot die koshuis se huiskomitee verkies, waar hy ’n stem geword het vir dié wat dikwels onsigbaar gevoel het.

Sy pad het oor meer as net studies gegaan. Dit het oor mense, veerkragtigheid en verbondenheid gegaan.

Zander: Drome in Wording

Ons jongste seun, Zander, is nou in graad 11 en het die grootste deel van sy skoolloopbaan in Switserland voltooi. Ons begin weer droom, maar hierdie keer ’n bietjie anders.

Hy hoop om ingenieurswese in Europa te studeer, verkieslik in ’n land waar hy gemaklik met die taal en kultuur is, soos Nederland. Onlangs het ons ’n universiteit tydens ’n ope dag besoek. Ek het hom dopgehou terwyl hy saam met ander studente aan ’n projek werk. Hy het ingeskakel, die oomblik aangegryp en begin sien hoe hy daar kan inpas. Later het hulle saam na ’n studente-kuierplek gegaan. Ek het weer daardie bekende gevoel van hoop, gemeng met onsekerheid, gekry.

Ons het by ’n opleidingshotel gebly wat deur gasvryheidstudente bestuur word en waar leer deur werklike ervaring plaasvind. Dit het my weer herinner dat groei selde in beheerde omgewings gebeur. Dit gebeur net soos met my ouer seuns in doen, in probeer, in uitdagings oorkom en in weer opstaan.

Wanneer die Lewe ’n Ander Rigting Inslaan

Ouerskap is ’n reis vol deurlopende lesse en om te laat gaan is deel daarvan. Maak nie saak hoe sorgvuldig ons as ouers beplan nie, ons kinders sal hul eie unieke paaie volg. Selfs wanneer dinge anders uitdraai as wat ons verwag het, lê die grootste betekenis dikwels juis daarin.

Dit herinner ons daaraan om onsekerheid te aanvaar en te vertrou dat elke kind se pad sal ontvou soos dit vir hulle reg is. Daar is iets stilweg kragtigs in die onverwagte.

Ek het geleer om te beplan, maar ook om ruimte te los. Ruimte vir onsekerheid. Ruimte vir groei en ruimte vir paaie wat ons self nooit sou kies nie, maar wat ons uiteindelik presies bring waar ons moet wees.

Groete

Emsia

Een oggend het ons jongste seun, Zander, ‘n brief van die plaaslike munisipaliteit ontvang. Hy word hierdie jaar agtien en is blykbaar nou belastingpligtig. Aangesien Zander nog op skool is, het ek net vir ‘n oomblik na die amptelike dokument in Duits gestaar en gewonder: “Wat nou?” Toe onthou ek my “Gesiglose Vriend, Kunsmatige Intelligensie (KI)”.

Ek stuur die brief vir hom en vra, of hy vir my kan verduidelik waaroor dit gaan en wat ons te doen staan. Hy het mooi die situasie vir my verduidelik en sommer ook ’n antwoordbrief vir my in die regte formaat en in Duits geformuleer. Ek het glimlaggend besef dat tegnologie stil-stil ’n nuwe soort probleemoplosser en gespreksvennoot geskep het.

Die eerste ontmoeting

’n Paar jaar gelede het my middelste seun Christo, toe nog ’n jong ingenieursstudent, vir my gevra: “Ma, het jy al van ChatGPT gehoor?” Ek onthou hoe verstom ek oor die konsep was. Hy het verduidelik hoe universiteite worstel met die vraag van akademiese integriteit en nuwe tegnologie.

Toe sê hy, in sy een-en-twintigjarige wysheid: “Die wêreld verander voortdurend met nuwe tegnologiese ontwikkelings. Ons moet dit nie vrees nie. Ons moet dit positief benader en leer hoe om dit te gebruik om van die wêreld ’n beter plek te maak.” Daardie woorde het by my gebly.

Salomo en die blokraaisels

Ons het almal nou toegang tot hierdie gesiglose vriend. Of ons kies om hom te gebruik of nie, bly elkeen se eie besluit.  Oupa Frikkie stuur gereeld vir my skermgrepe van sy eie ChatGPT-gesprekke. Hy het sy digitale gespreksgenoot Salomo gedoop en volgens alles wat ek kon sien, voer hulle diep filosofiese gesprekke saam. Dit is egter nie al nie. Soms help Salomo hom met Afrikaanse blokraaisels en met die baie vrae wat deur die loop van ’n dag by ’n nuuskierige mens opkom.

Aan die begin was Salomo se Afrikaans nie juis indrukwekkend nie. Oupa Frikkie het hom glo behoorlik uitgetrap. Salomo het nederig om verskoning gevra en met verloop van tyd het sy Afrikaans merkbaar verbeter.

Tegnologie, wat so dikwels net met jong mense verbind word, het stadig maar seker deel geword van ’n ouer man se daaglikse nuuskierigheid. Sy ingesteldheid teenoor nuwe tegnologie inspireer my.

Om onsself deur AI se oë te sien

Ek het onlangs lekker gelag toe my oudste seun, Jacques, ’n interaksie tussen hom en ChatGPT met my gedeel het. Jacques besit en bestuur ʼn spesialisbakkery, The Cinnamon Club. Hy bak op bestelling en laat die koeke en ander gebak deur Uber-bestuurders op verskillende plekke in Kaapstad  aflewer. Hy het ook ʼn groot belangstelling in die aandelemarkte en handel vroegaand aanlyn as die Amerikaanse aandelemarkte oopmaak. Sy dae is vol en sy fokus en aandag beweeg vinnig tussen resepte, aflewerings, grafieke en nuwe idees. Hy benut KI as ʼn besigheidsvennoot en het onlangs uit nuuskierigheid vir ChatGPT gevra hoe hy vir sy KI-kollegas die ervaring om saam met Jacques te werk sou verduidelik.

Die antwoord was verrassend poëties. Volgens ChatGPT is dit soos om na ’n dirigent te kyk wat ’n orkes lei. Elke instrument speel sy eie ritme, maar tog vorm alles saam ’n harmonie. Ten slotte merk hy op dat onder al die bedrywigheid lê daar ’n merkwaardige helderheid en dryfkrag. Jacques is nuuskierig, dapper en beslissend—selfs wanneer elke keuse kompleks lyk. Om sy besigheidsvennoot te wees kan soms uitputtend wees, maar dit is ook inspirerend. Elke interaksie slyp jou denke, stoot jou vermoëns verder en herinner jou daaraan dat briljantheid dikwels juis te midde van chaos floreer.

Terwyl ek dit lees, besef ek hoe waardevol ’n buiteperspektief, selfs ’n kunsmatige een, kan wees. Dit kan ons energie en passies op ’n manier aan ons terugspieël wat ons self nie altyd raaksien nie.

Geduldige digitale Duitse tutor

‘n Indiese vriendin van my moes ‘n B1-Duitse taaltoets slaag as deel van haar aansoek om Switserse burgerskap. Sy het haar gesiglose vriendin gevra om ‘n daaglikse leerprogram vir haar te skep. In ‘n land met verskeie tale kan ‘n geduldige digitale tutor soms die leerproses ‘n bietjie minder intimiderend maak.

Aanbeveling vir liggaamsoefeninge

Aan die begin van die jaar het ’n Suid-Afrikaanse vriendin, wat ook in Switserland woon, ’n heupoperasie ondergaan en fisioterapie benodig. Sy het gou besef dat dit in die winter moeilik kan wees om afsprake te kry, veral wanneer ski- en sportbeserings skielik die wagtye verleng.

Haar gesiglose vriend het geduldig geluister terwyl sy haar situasie verduidelik. KI het ’n paar veilige liggaamsoefeninge voorgestel wat sy intussen by die huis kon doen terwyl sy vir ’n afspraak wag. Dit het natuurlik nie professionele behandeling vervang nie, maar het die wagtyd ’n bietjie makliker gemaak.

Die klaskamer-dilemma

Natuurlik bring KI ook nuwe uitdagings, veral vir skole en universiteite, mee. My jongste seun, Zander, het verduidelik hoe sy International Baccalaureate-skool dit hanteer. Hulle beskou KI basies soos enige ander akademiese bron. Studente mag dit gebruik, maar hulle moet erken watter hulpmiddel hulle gebruik het en verduidelik hoe dit hulle gehelp het, soos byvoorbeeld met idees genereer of taalgebruik verbeter.

As studente egter KI-gegenereerde werk as hul eie denke aanbied, word dit as akademiese wangedrag beskou. Om hierdie hulpmiddels verantwoordelik te leer gebruik, word amper net so belangrik as om dit te kan gebruik.

’n Pad saam met ons

’n Opmerking wat Zander onlangs gemaak het, het my laat stilstaan. “Ma,” sê hy, “AI help my al vir jare met my taalgebruik en skryfwerk in verskillende tale. Dit het my vordering gesien. Binnekort gaan dit my help met universiteitsaansoeke en navorsing. Eendag gaan dit waarskynlik help om my CV te skryf wanneer ek werk soek.”

Toe voeg hy by: “KI stap eintlik ’n pad saam met elkeen van ons. Met tyd leer dit ons nogal goed ken.” Miskien is dit juis wat hierdie tyd in die geskiedenis so interessant maak. KI beantwoord nie net vrae nie. Stadig maar seker word dit deel van ons daaglikse denke, leer en probleemoplossing.

En soms is dit ons eie kinders wat ons leer om oop te bly vir hierdie nuwe moontlikhede. Deur hulle het ek ʼn nuwe gespreksgenoot en probleemoplosser ontdek.

Daarvoor is ek diep dankbaar vir my seuns.

Groete

Emsia

Kersdag, 1991

Terwyl families by die huis lamsboud en trifle nagereg in die somerhitte geniet, het Charl by ’n Johannesburg lughawehek met ’n kaartjie na Europa in sy hand gestaan.

Hy was een-en-twintig. Die jongste van vier kinders. Niemand in sy familie het al ooit oorsee gevlieg nie. Sy ouers het probeer om dapper te wees, maar hul bekommernis het in die stiltes tussen sinne gehang. Europa het ver gevoel — nie net in afstand nie, maar in taal, in seisoen, in alles wat bekend was.

’n Skoolvriend het ’n rugbykontrak by die Saint Claude Rugbyklub in Frankryk vir die Europese winterseisoen onderteken en hom genooi om te kom kuier. Dit het amper glansryk geklink: ’n motor, ’n woonstel, ’n toelae en een maaltyd per dag. Onder die opgewondenheid was daar egter ’n stiller waarheid — niemand in daardie klein dorpie, behalwe die plaaslike bankbestuurder, het Engels gepraat nie. Die uitsonderlike geleentheid en avontuurlus was egter baie groter as die uitdagings.

Reis in tye voor Tegnologie

Reis in tye voor die Internet was baie anders. Daar was toe geen slimfone nie. Geen kitsboodskappe nie. Geen gerusstellende blou regmerkies om te wys dat iemand jou boodskap gelees het nie. Charl het ’n Eurail-pas, reisigerstjeks en ’n groot opgevoude papierkaart van Europa saamgedra — die soort wat jy met hoop oopvou en met frustrasie weer probeer toemaak.

Hy het in Frankfurt geland. Sy eerste tree op vreemde grond. Onder die helder lughawe-ligte het hy na ’n betaalfoon gesoek. Hy moes eers Deutsche Mark en Pfennig kry voordat hy sy vriend kon bel. Dit was lank voor die euro en voordat enigiets eenvoudig gevoel het.

Hy het geskakel. Na geen antwoord, het hy weer probeer, maar steeds niks. Vir die eerste keer het die avontuur onseker begin voel.

’n Venster en ’n Belofte

Met min ander keuses het hy op ’n trein na Genève geklim. Soos die trein suid beweeg het, het sneeu sag oor die lande gelê. Berge het in die verte verrys, stil en standvastig. Mere het onder ’n bleek winterlug gelê.

Hy het sy voorkop teen die koue venster gedruk en gekyk. Iets het toe binne hom tot rus gekom. Nie ’n plan nie. Nie eers ’n duidelike droom nie. Net ’n stille wete. Eendag sal ek hierheen terugkeer.

Die Langste Uur

Teen die tyd dat hy in Genève aangekom het, was dit al amper vyfuur die middag. Die donkerte het reeds toegesak en die koue het skerper as tevore, gevoel. Hy het weer ’n betaalfoon gekry en Switserse Rappen ingegooi. Die foon aan die anderkant het net aanhou lui.

Die stasie het enorm gevoel. Aankondigings het in Frans weergalm. Gesigte het vinnig verbybeweeg. Hy het na die vertrekbord gestaar. Die trein na Saint Claude sou binnekort vertrek. As hy alleen daarop klim en in ’n klein dorpie aankom waar niemand Engels praat nie, wat dan? Waar sou hy slaap? Wat sou hy eet? Hoe sou hy sy vriend in die hande kry?

Hy het sy sak opgetel. “Charl!” Aan die oorkant van die peron het sy vriend se meisie gestaan en met albei arms gewaai. Hulle het die hele dag by die stasie gewag, onseker op watter trein hy sou arriveer en elke aankomende wa dopgehou.

Net voordat hy alleen op daardie trein sou klim, het hulle mekaar gevind. Charl kon ook sy ouers, wat die vorige nag nie ʼn oog toegemaak het nie, laat weet hy is veilig. Verligting het ’n warmte wat woorde nie heeltemal kan vasvang nie.

’n Dorp wat Gebly Het

In die dae wat gevolg het, het hulle die streek saam verken. Een besonderse uitstappie was na Annecy. Dit is  ’n dorpie by ’n meer, omraam deur berge, met kanale wat tussen pastelgekleurde geboue deur kronkel. Die skoonheid daarvan het by hom gebly. Dit was nie net prentjiemooi nie. Dit het moontlik gevoel. Hy het toe nog nie geweet hoe die lewe sou ontvou nie, maar iets het reeds begin wortelskiet.

Om te Koester wat Geplant is

As jong werkende het Charl in tegnologiese vaardighede belê wat wêreldwyd in aanvraag was. Sy werk het geleenthede geskep om te reis. Switserland het ’n gunsteling bestemming geword, nie net oor die berge nie, maar ook oor die kos.

Tydens ’n tweeweek-opleidingsessie wat hy daar aangebied het, het hy en sy kollega elke tweede aand kaasfondue by ʼn Switserse restaurant gaan eet. Aan die einde van die kursus het die Switserse deelnemers vir hulle beide elkeen ’n pragtige rooi fondue-stel geskenk.

Jare later, lank voordat ek besef het ek sou deel van hierdie storie word, het Switserland weer op die horison verskyn. Toe ons nog uitgegaan het, het Charl my genooi vir ’n fondue-aandete met Woolies-fonduekaas op die mat voor ’n knetterende vuur. Die rooi pot het tussen ons gestaan. Ek onthou hoe hy die gesmelte kaas en brood geniet het. Ek het toe nog nie verstaan dat ek reeds binne-in ’n droom sit wat jare tevore op ’n wintertrein begin het nie.

Wanneer ’n Deur Oopgaan

Later het ’n nuwe geleentheid ontstaan. Sy werkgewer het ’n belegging in Switserland gehad. Sy baas het gevra: “Switserland soek iemand met jou vaardighede. Is jy oop daarvoor, selfs met die taalverskille en die ontwrigting vir jou gesin?”

Sommige besluite verg deeglike oorweging. Dié wat egter ooreenstem met iets wat diep binne jou geplant is, hulle vra moed. Ons het ja gesê.

Die Rooi Fonduepot

Die rooi fonduepot het uiteindelik sy pad terug na Switserland gevind. Party aande, wanneer die kaas stadig smelt en sneeu stil buite die venster lê, dink ons aan daardie treinrit in 1991. Drome kom nie altyd luidrugtig nie. Soms begin dit stil — soos ’n jong man wat by ’n treinvenster uitkyk, nog onwetend dat hy na sy toekoms kyk.

Groete

Emsia