“When the student is ready, the teacher will appear.”
My ma het beslis haar deel gedoen om ons vir die volwasse lewe voor te berei. Wat kosmaak betref, was die leermeester egter lank gereed voordat die student belang gestel het!
Van Gebrande Kos tot Lewenswysheid
Wanneer my ma koor toe gegaan of vir ’n revue gaan oefen het, moes ek die kos dophou. Die probleem was dat my lyf in die kombuis was, maar my gedagtes gewoonlik elders. Die gevolg? Heelwat brandoffers! Gelukkig het ons buurtannie my ’n paar truuks geleer om gebrande kos te probeer red. Dit was waarskynlik al waarvoor die student destyds gereed was.
Ná my studies, toe ek in Stellenbosch begin werk het, het die werklikheid my ingehaal. Met ’n klerksalaris en my ma ver weg, sou kookvaardighede handig te pas gekom het. YouTube was nog nie ’n opsie nie en ek moes maar ’n Kook en Genietby die dorpsbiblioteek gaan uitneem.
Ons twee jaar in Londen ná my klerkskap het my kookkuns verder getoets. Manlief het voltyds studeer, en ons moes met my salaris alleen klaarkom. Wanneer oorlewing die beste motivering word, leer ’n mens vinnig! Ek het begin eksperimenteer en uiteindelik kooklesse aangebied aan vriende wat, soos ons, probeer het om in Londen kop bo water te hou. Die student het uiteindelik die leermeester geword.
Wanneer min jou oor meer leer
Ek het onlangs ’n gedagte raakgelees wat my diep laat nadink het:
“Min word eers oorvloed wanneer jy die leegheid van niks oorleef het.”
Dit geld nie net vir geld of materiële dinge nie, maar ook vir verhoudinge, gesondheid, tyd en ons verstaan van wie ons werklik is. Dikwels besef ons eers wanneer iets ontbreek hoe kosbaar dit nog altyd was.
Dit het ook my perspektief as ouer verander. Ons wil ons kinders beskerm en hulle pyn en teleurstellings spaar. Maar hoe graag ons ook al wil, kan ons nie elke les namens hulle leer nie. Wanneer ek terugkyk, besef ek dat die tye van min, onsekerheid en uitdaging my die meeste geleer het. My begrip van oorvloed het verander. Dit gaan nie noodwendig oor hoeveel ons het nie, maar oor hoe ons leer kyk na dit wat ons reeds ontvang het.
Verhoudinge: Oorvloed lê in verbondenheid
Ons is nie gemaak om alleen deur die lewe te reis nie. Dikwels leer pyn ons om beter lief te hê, geduldiger te wees en eerste uit te reik. Verhoudinge wat skeefloop, kan ons aan onsself laat twyfel. Tog bly liefdevolle, ondersteunende verhoudinge vir my een van die grootste vorme van oorvloed.
Switserland was vir my ’n besondere leermeester. Hier het ek die waarde van opregte vriendskap op ’n dieper vlak begin verstaan. Betekenisvolle verhoudinge gebeur nie vanself nie; dit vra tyd, aandag en die bereidheid om soms eerste die brug te bou. Die internasionale gemeenskap waarin ons woon, het my perspektief verbreed en my laat besef hoeveel ons by mekaar kan leer. Ons hoef nie dieselfde te wees om mekaar se lewens ryker te maak nie.
Gesondheid: ’n Kosbare geskenk
Soms wag ons totdat Ouderdom as leermeester opdaag voordat ons werklik aandag aan ons gesondheid gee. Ons neem gesondheid maklik as vanselfsprekend aan totdat die lewe ons herinner hoe kosbaar dit is.
Die Switsers se gesondheidsbewustheid het vir my ’n goeie voorbeeld gestel. Terselfdertyd het ek gesien hoe vriende, selfs dié met ’n gesonde leefstyl, met beserings en mediese diagnoses worstel. Gesondheid is nie iets wat ons volledig kan beheer of as vanselfsprekend kan aanvaar nie. Ons kan egter verantwoordelik omgaan met dit wat aan ons toevertrou is, met groter waardering na ons liggame luister en nie ons welstand tot môre uitstel nie.
Tyd en identiteit: Wie is ek buite my rolle?
Hier in Switserland het ek besef hoeveel van my identiteit aan my verskillende rolle en die bydraes wat ek lewer, gekoppel was.
Maar wie is ek wanneer daar meer tyd is en minder rolle waarin ek myself herken? Wanneer ek nie besig is om iets te bereik of vir iemand iets te beteken nie, is ek gemaklik met myself, net soos ek is? Hierdie vrae het my laat besef dat ons soms so besig raak om ons plek in die wêreld te probeer volstaan dat ons vergeet om bloot onsself te wees.
Ons waarde lê nie net in wat ons doen nie, maar ook in wie ons is. Ons hoef nie voortdurend besig, nuttig of suksesvol te wees om genoeg te wees nie. Ons rolle kan verander sonder dat ons waarde verminder.
Ek leer dat tyd nie bloot iets is wat ons moet volmaak nie. Dit is ’n geskenk wat ons bewustelik kan bestee aan mense wat saak maak, dinge wat betekenis gee en die ontdekking van wie ons is wanneer ons niks hoef te bewys nie. ’n Belangrike vorm van oorvloed is om vrede te maak met wie ons is, terwyl ons oop bly vir wie ons kan word.
Die Lewe as Leermeester: Ons bly lewenslank studente
Wanneer ek terugkyk, glimlag ek oor die verskillende weergawes van myself: die meisie wat die kos moes dophou, die student met haar biblioteekboek en die jong vrou in Londen wat met min geld moes leer klaarkom. Elke ervaring het iets bygedra tot wie ek vandag is.
Ons is lewenslank studente. Elke nuwe lewensfase bring nuwe uitdagings en geleenthede om te groei. Soms leer ons deur foute, soms deur verlies en soms deur die stilte waarin ons onsself opnuut moet leer ken. Party lesse verstaan ons eers jare later.
As ouers kan ons ons kinders liefhê, ondersteun en begelei, maar ons moet hulle ook ruimte gun om hul eie wysheid te ontdek. Dalk gaan die lewe nie daaroor om elke moeilike les te vermy of al die antwoorde te hê nie, maar om ontvanklik te bly vir dit wat elke seisoen ons kan leer.
Oorvloed is nie om alles te hê nie, maar om met nuwe oë te sien wat die lewe ons geleer het en om daardie wysheid met ’n oop hart aan ander oor te dra.
Die afskeid was net die begin van iets groot en goed
Dit was met ’n dankbare, maar ook hartseer hart dat ek twee jaar gelede vir Marna vir oulaas in Zürich gegroet het. Ons het mekaar hier in Switserland leer ken. Ons mans het vir dieselfde werkgewer in die gesondheidsorgbedryf gewerk, maar Woensdae was óns dag. Ons het saam op die trein geklim en dorpie vir dorpie, ’n bietjie meer van Switserland en sy asemrowende omgewing ontdek.
Terwyl die landskappe by die treinvenster verbygegly het, het die gesprekke gevloei. Ons het gelag en gedroom, oor ons kinders, uitdagings en bekommernisse gepraat. Soms het ons net geluister. Daar was iets besonders daaraan om iemand te hê wat verstaan het en ook die vreemde, wonderlike en soms moeilike realiteit van ’n lewe in ’n ander land beleef het.
Ek was toe onbewus daarvan dat hierdie vriendin, kort voor lank, saam met haar man op ’n heel ander reis sou vertrek. ’n Reis met die potensiaal om lewens in Suid-Afrika te verander.
’n Nuwe perspektief op mediese sorg
Marna se man, Wimpie, het sy lewe lank in die gesondheidsorgbedryf gewerk. Oor jare het hy ’n skatkis van kennis, ervaring en kontakte opgebou, veral in Suid-Afrika.
Switserland het egter ’n nuwe perspektief op gesondheidsorg gebring. Hier is mediese versekering verpligtend vir almal wat in die land woon of werk. Dit beteken dat mense toegang het tot ’n hoë standaard van mediese sorg. Dit is iets wat nie oral in die wêreld vanselfsprekend is nie.
ʼn Vraag het in Wimpie se hart begin groei: “Here, hoe kan ek dit wat ek weet, gebruik om ’n verskil te maak vir mense in Suid-Afrika wat nie toegang het tot privaat sorg nie?” Daardie vraag het uiteindelik ʼn roeping geword.
The Goodness Project
Toe Wimpie se korporatiewe hoofstuk tot ’n einde kom, het hy en Marna geweet: Dit is tyd. Tyd om terug te gaan. Tyd om te bou. Tyd om goedheid te laat gebeur. So is The Goodness Project gebore. Dit is ’n organisasie wat openbare en private gesondheidsorg met mekaar verbind om chirurgiese kapasiteit te ontsluit, wagtye te verkort en staatspasiënte toegang tot lewensveranderende sorg te gee. Onlangs het die organisasie deel geword van ’n publiek-private vennootskap wat heup- en knie-artroplastie vir staatspasiënte moontlik maak.
Sorg gaan egter oor meer as net die fisiese liggaam. Elke pasiënt se siel en gees tel ook. Daarom bied hulle, saam met die operasie, ’n opsionele Goodness Care & Support Program aan wat emosionele én geestelike ondersteuning insluit. Marna en Wimpie was aangenaam verras deur die oorweldigende gretigheid waarmee pasiënte daaraan wou deelneem.
Vir baie mense is ’n gewrigsvervanging die verskil tussen afhanklikheid en waardigheid, tussen oorleef en leef. Dit gaan oor ’n ma wat weer vir haar gesin kan sorg. ’n Pa wat weer kan werk. Iemand wat weer sonder voortdurende pyn kan beweeg en weer hoop kan kry.
Die eerste twee operasies
Hulle visie het in Augustus vlees en bloed geword: twee mense, twee heupvervangingsoperasies, twee lewens wat vir altyd verander is. Chirurge van Tygerberg-hospitaal en Mediclinic Louis Leipoldt het die operasies uitgevoer. Dit is ’n samewerking wat wys wat moontlik is wanneer mense met kundigheid én hart saamwerk.
Marna het my gevra om deel te wees van ’n gebedsgroep vir die pasiënte. Ons het elkeen van ’n ander plek af gebid, maar met dieselfde twee mense in gedagte. Hulle stories het ons diep geraak: die pyn, die verlies aan inkomste, die druk om vir ’n gesin te sorg terwyl jou eie liggaam jou in die steek laat.
Toe die nuus kom dat die operasies goed verloop het, het dit gevoel asof ’n hele groep mense saam asem uitgeblaas het. Die bal is aan die rol, en daar vind nou weekliks heup- en knievervangings plaas wat nie net individue nie, maar hele families se lewens verander. Selfs vir my, wat net van ver af inligting ontvang en saambid, het dit ’n groot impak gehad. Ek kon eerstehands sien hoe God deur mense werk.
“It can only be God”
Een van die eerste pasiënte het na sy operasie ’n stemboodskap gestuur om sy dankbaarheid uit te spreek:
“I want to thank the doctors from Tygerberg Hospital and the Goodness Project team. I nearly lost my faith in God. When you guys came to me and told me that I was chosen by the team, I drew myself back to God, because it can only be Him. It can only be God. I want to thank you guys, for everything. Thank you.”
Hierdie operasie kan vir hom die begin van ’n nuwe lewe wees — fisies, emosioneel én geestelik.
’n Roeping vir die Aftreehoofstuk
Wimpie en Marna se nuwe opdrag is groot. Die pad was nie maklik nie. Daar was nuwe vaardighede om te leer, administrasie om te bemeester en oomblikke waar hulle ver buite hul gemaksone moes beweeg. Tog is hulle diep daarvan bewus dat hulle bloot instrumente in hulle Skepper se hande is en dat volgehoue gehoorsaamheid van hulle verwag word om hierdie roeping uit te voer.
Wanneer ek na hulle reis kyk, sien ek twee mense wie se hele lewens hulle vir hierdie seisoen voorberei het. Wimpie bring sy kennis, sy netwerk, sy ervaring. Marna bring haar kreatiwiteit, haar kommunikasievaardighede, haar hart vir mense. Saam bring hulle ’n onwrikbare geloof in God se groter plan.
Met volharding en gehoorsaamheid het die regte mense, met die regte harte en kennis, oor hulle pad gekom. Die impak strek reeds ver verby gesondheid alleen. Dit wys wat moontlik is wanneer die openbare en private sektor hande vat en mense bereid is om hulle kennis en ervaring in te span om ’n verskil te maak.
Dit herinner ons daaraan dat aftrede nie die einde van betekenisvolle werk is nie. Soms is dit die begin van die werk waarvoor jy jare lank voorberei is.
Die roeping in jou hand
Ons hoef nie altyd iets nuuts te gaan soek om ’n verskil te maak nie. Soms lê ons volgende roeping reeds in ons hande — in die ervaring wat ons oor jare opgebou het, die mense wat ons ontmoet het en die gawes wat ons ontvang het.
Die vraag is eenvoudig: “Here, hoe kan U dit wat ek het, gebruik om iemand anders se lewe beter te maak?” Daardie vraag kan die begin wees van iets veel groter as wat jy ooit kon droom.
My bene dryf in die koel, kristalhelder water. My tone raak net-net aan die oppervlak terwyl die stroom my stadig vorentoe dra. Dan gebeur iets onverwags. ’n Blou naaldekoker land saggies op my knie. Ek bly doodstil. Sy vlerke blink in die son soos piepklein loodglasvensters. Vir ’n paar asemteue is daar net die rivier, die naaldekoker en ek wat saam met die stroom dryf. Ek ervaar dit as ʼn heilige oomblik.
Charl dryf ’n entjie agter my. Hy kyk hoe die landskap stadig verbyglip terwyl gesinne laggend op groot opblaasbande dobber. Sommiges balanseer drankies versigtig op hul knieë, terwyl ander lui gesels terwyl die water hulle stroomaf dra. Niemand jaag nie. Dit is juis dit wat my die meester tref. Ek wens ek kon hierdie eenvoudige, rustige vreugde van ’n Zürich somersoggend saam met my kinders en familie beleef.
Die somer in Zürich het sy eie hartklop. Wanneer die hitte oor die stad neerdaal, word die Zürichmeer en die Limmat almal se speelplek. Mense laat vaar hul gewone erns, trek hul swemklere aan en glip die water in asof dit die natuurlikste ding ter wêreld is. Vir ’n rukkie speel ons almal saam.
Die rivier se tradisies: Zürich se jaar in water
Die Limmat het amper ’n kalender van sy eie. Met elke seisoen kom daar ’n nuwe ritueel en tradisies wat mense terugbring na die rivier en telkens ’n ander kant van die stad onthul.
Limmatschwimmen — Die Groot Dryf
Ons eerste swem in die Limmat was tydens die gewilde Limmatschwimmen. Een dag per jaar verander die rivier in ’n reuse, vrolike stroom mense. Tot 4 500 swemmers spring in die water, elk met ’n opblaasfiguur om aan vas te hou. Elke jaar bring sy eie ontwerp. In 2022 het ons daarin geslaag om kaartjies te kry.
Charl en ek het ons heldergeel eendjie styf vasgehou terwyl die stroom ons saam met duisende ander stroomaf gevoer het. Ons het gelag, gedryf en vir ’n paar minute vergeet van alles wat ’n mens gewoonlik aan die lewe laat dink.
Die geleentheid is só gewild dat ons nie weer na ons vorige deelname kaartjies kon kry nie. In 2027 vier Limmatschwimmen sy 60ste bestaansjaar.
Samichlaus Schwimmen — Die Dapperes
Vroeg in Desember, wanneer die winter reeds sy koue hand oor Zürich begin lê, klim sowat 300 swemmers met Kersvaderhoede in die ysige Limmat. Dit is ’n liefdadigheidsgeleentheid, maar ook ’n toets van pure moed. Ek kan eerlik sê: om hulle van die kant af dop te hou, is vir my heeltemal voldoende. Net om te kyk hoe hulle in daardie koue water verdwyn, laat my bene sommer vanself bewe.
Lichterschwimmen — ’n Rivier van Lig
Op die laaste Donderdag voor Kersfees laat skoolkinders honderde gloeiende lanterns in die rivier dryf. Gesinne staan langs die oewers met warm pons in hul hande en kyk hoe die klein liggies stadig stroomaf dryf. Een vir een verdwyn hulle om die draai. Dit is een van Zürich se sagste tradisies en ’n stil oomblik van lig voordat die winter hom behoorlik kom tuismaak.
Ons eie Limmat‑tradisie en ’n onverwagte ontdekking
Iewers tussen al hierdie groot stadsrituele het ek en my vriendin Henriette ons eie klein tradisie ontwikkel. Elke Augustus, wanneer die somer op sy warmste is, swem ons in die oop gedeelte van die Limmat.
Verlede jaar was die rivier vol en vinnig. Die stroom het ons amper sonder moeite saamgedra. Ons kon eenvoudig ontspan en die water sy werk laat doen. Vanjaar was dit anders. Die droogte het die rivier stadig gemaak. Die water was vlakker en die rotse meer sigbaar. In plaas daarvan dat die rivier ons gedra het, moes ons swem om by die eindpunt uit te kom.
Ons het egter nie geweet hoe vreemd dit nog sou word nie, want onder die lae watervlak het die rivier iets versteek. Ander swemmers het ’n handgranaat skaars ’n meter van die oewer af raakgesien. Die polisie en militêre bomverwyderingskundiges het opgedaag. Hulle het bevestig dat dit ’n lewende granaat uit die voormalige Joego-Slawië was en dit veilig verwyder. Ek kon nie help om anders na die rivier te kyk nie en te wonder wat nog daaronder skuil?
Europa bak onder rekordtemperature en die rivier se oewers het ’n nuwe vorm aangeneem. Rotse wat gewoonlik onder water skuil, lê oop en droog. Vlak poele verskyn waar daar vroeër ’n dieper stroom was. Vanjaar sien mense selfs meer slange langs die Limmat, gelok deur die warm rotse en vlak water. Ek en Henriette het dus besluit om ons uitstappie op die opblaasbande tot volgende jaar uit te stel en ook net as die reën teen daardie tyd weer haar weg na Zürich gevind het.
Wanneer die riviervlakke laag daal
Die verandering in die rivier raak nie net swemmers nie. Van April tot Oktober glip elektriese rivierbote deur Zürich se Ou Stad. Ek is mal daaroor om besoekers op hierdie vaarte te neem. Die water wys hoeke van die stad wat jy nie van die land af kan sien nie. Geboue, brûe en ou mure lyk anders wanneer jy verby hulle dryf.
Vanjaar kan die bote nie vaar nie. Die rivier is te vlak.Amptenare het alle toere opgeskort omdat die bote die gevaar loop om die rivierbedding te skraap. Selfs die opritte het te steil geword vir mense om veilig aan boord te gaan. Dit is vreemd om die Limmat só te sien. Stil en amper kwesbaar. Dalk is dit juis daarom dat ek hom nou anders raaksien.
Wat die rivier vir ons leer
Terwyl ek hierdie somer in die Limmat afdryf, besef ek hoe stil ’n rivier ons leer. Dit wys hoe landskappe verander, hoe water styg en daal, hoe tradisies voortbestaan selfs wanneer omstandighede verander. Dit herinner ons dat beweging nie altyd perfekte toestande vereis nie. Soms vertraag die stroom ons spoed, soms verras dit, soms dra dit ons moeiteloos. Tog vind dit altyd ’n pad vorentoe.
Langs die pad versamel die rivier mense en skep gedeelde oomblikke. Die naaldekoker op my knie, ’n lantern wat verby dryf en ’n gedeelde ritueel met Henriette word ankers van verbondenheid.
Miskien is dit die grootste geskenk van die rivier nie dat hy ons êrens heen neem nie. Hy leer ons om vir ’n oomblik stil genoeg te wees om raak te sien waar ons is.
Ek luister na die diep, warm stem van Laurika Rauch terwyl ek die hardnekkige kalkvlekke van ons storte afskrop. Sy het ’n besondere plek op my “Swiss Days”-speellys — my eie versameling liedjies wat my terugtrek na mense, plekke en herinneringe wat taal so dikwels nie kan vasvang nie. In verskillende fases van my lewe het haar musiek my deur baie teer, melancholiese seisoene gedra. Onlangs het haar lied Huis my gedagtes weer laat wegdryf. Dit het die deur oopgemaak vir ou herinneringe en nuwe besinning.
Soms skeur ʼn Huis in twee
Toe my middelste seun vyf was, is sy klein wêreld en sy gevoel van tuiste reeds deur egskeiding verdeel. Oor naweke, terwyl ek die kinders van een huis na ’n ander geneem het, het ons Laurika se Lisa se Klavier geluister. Hy het elke woord geken.
By sy kleuterskool het ’n reuse, ou boom die speelgrond geanker. Op moeilike dae het hy diep in sy takke ingeklim en sag vir homself gesing. Baie middae ná werk het ek hom daar gekry. Sy klein lyfie was opgevou in die groen blaredak. Hy het vasgeklou aan Laurika se woorde asof dit moes help om te herstel wat binne hom geskeur het. Daardie beeld het my nog nooit verlaat nie. Kinders het ’n merkwaardige instink om troos te vind waar hulle kan.
Om weer ’n Huis te bou
Nadat Charl en ek getrou het, het ons alles gedoen om ’n gevoel van huis vir ons hersaamgestelde gesin te skep. Dit moes ’n plek wees waar almal kan behoort, kon asemhaal en veilig voel.
Toe ons jare later van Kaapstad na Zürich verhuis het, was dit veel meer as om net totsiens te sê vir ’n huis. Dit was ’n afskeid van twintig jaar se behoort en veiligheid.
Om in die buiteland te woon verander jou begrip van Huis
Om in ’n ander land te woon vorm stilweg jou begrip van wat huis beteken. Huis is nie meer vasgemaak aan ’n fisiese plek nie. Jy vind dit in ’n bekende Afrikaanse stemnota, die reuk van ’n braai, ’n familievideo op WhatsApp, of ’n lied wat jou onverwags tref en die hele dag by jou bly.
Sommige dae voel ons woonstel in Switserland meer soos ’n toevlug as ’n tuiste. Dit is ’n tydelike skuiling terwyl sneeu teen die vensters druk en die wind deur die strate vee. Tog bly ons klein stukkies van Suid-Afrika in ons alledaagse lewe inwerk. Ons braai in die somer. Ons rakke vertoon dekor wat saam met ons oor kontinente gereis het. Op Sondae stroom ons ’n Afrikaanse erediens. Die nuwe Suid-Afrikaanse musiek wat familie stuur, vind sonder uitsondering sy plek op my “Swiss Days”-speellys.
Laurika vang die dieper betekenis van huis so mooi vas:
As jy my kom genees, na ‘n lang dag
Min binne-in wat ek nog moet verduidelik
Dis hoe ek weet dat ek nou by die huis is
Dis nie ′n adres nie
Dis jou mense wat jou huis is.
Ons skep Huis op verskillende plekke
Deesdae is dit moeilik om almal vir wie ons lief is op een plek bymekaar te kry. Ons kinders woon in verskillende dele van Suid-Afrika. Familie is wyd versprei. Die lewe beweeg aan.
Ons moes dus vir onsself uitmaak wat “huis” beteken. In plaas daarvan om te verwag dat almal na een familiehuis terugkeer, kies ons nou ’n bestemming en huur ’n plek groot genoeg vir ons almal, al is dit net vir ’n paar kosbare dae.
Ons het troues onder die Bosveldsterre gevier en gradeplegtighede in die Kaapse Wynlande. Verlede jaar het ons my ma se tagtigste verjaarsdag op die oewer van die Oranjerivier gevier, waar sy grootgeword het. Elke plek word deel van die familieverhaal.
Daar is altyd foto’s, té veel kos, goeie gesprekke en maklike lag. Sommiges sit lank ná almal gaan slaap nog by die vuur, omdat niemand regtig wil hê die saamwees moet eindig nie.
Ons volgende hereniging gaan in die skadu van Tafelberg plaasvind. Ons wil Kaapstad soos besoekers ervaar en het kaartjies vir die hop-on-hop-off-bus bespreek. Die familie het natuurlik reeds ’n vakansie-lied gekies: Hemel op Tafelberg deur Kurt Darren en Spoegwolf. Musiek doen iets buitengewoons. Dit vou mense in melodieë toe en laat jou jare later weer in oomblikke instap met jou hele hart en lyf.
Huis in die toekoms ná ons Switserse hoofstuk
Charl en ek praat deesdae dikwels oor wat volgende kom. Ons Switserse hoofstuk is besig om stadig tot ’n einde te kom. In Switserland het ons persoonlik gegroei, ’n wyer wêreldperspektief gekry, en geleer dat dit moontlik is om met ’n verlange in jou bors te leef.
Huis het iets geword wat ons deur afstand verstaan. Ons het besef dat Suid-Afrika, ons geboorteland, steeds ons tuiste is. Nie omdat dit perfek is nie. Nie omdat ons die uitdagings ignoreer nie. Ons sien die kompleksiteit. Ons verstaan die verbasing op mense se gesigte. En tog…
Suid-Afrika is waar ons mense is en waar humor selfs die moeilikste dae versag. Hier voel die son anders en jy kan kaalvoet op warm sand loop en in die see swem. Geloof is ingeweef in alledaagse veerkragtigheid. Dit is waar ons harte die diepste asemhaal.
Mense sal altyd menings hê oor waar ander behoort te woon. Elke familie dra sy eie verhaal, sy eie verlange, sy eie roeping.
Huis vorm homself soos die lewe verander
Huis, het ek besef, is nie ’n plek wat jy agterlaat of eendag terugkeer na nie. Dit skuif en hervorm soos die lewe verander. Dit verbreed met elke seisoen wat jy deurleef. Uiteindelik is huis nie ’n adres op ’n kaart nie, eerder die behoort wat jou hart herken, waar jy ook al jouself bevind.
Elke Vrydag sit ek in die passasiersitplek met my tennisraket op my skoot terwyl my petite Japannese vriendin ons baan toe ry. Sy groet my elke week met dieselfde warm glimlag, opreg bly dat ek daar is. Op daardie kort ritte vertel sy my van haar kinders, haar land en die lewe wat sy tussen wêrelde dra. Dit herinner my hoe verbinding in die eenvoudigste oomblikke kan groei.
Ek het Japan nog nooit besoek nie, maar deur hierdie stories voel dit tog asof ek die land al ’n bietjie leer ken het. Op haar beurt het sy Suid-Afrika deur my oë leer ken en hierdie wedersydse uitruil wys hoe verbinding dikwels met nuuskierigheid begin.
Wat my tref, is nie hoe verskillend ons is nie, maar hoeveel bekend voel. Die liefde vir ons kinders, die trots op waar ons vandaan kom asook die klein daaglikse ritmes van gesinslewe, skep ’n band. Ons ooreenkomste maak die deur oop vir begrip, terwyl ons verskille ons uitnooi om nuwe wêrelde te ontdek. Dit is iets wat ek ook in ander verhoudings gesien het.
Om Nuuskierigheid Oor Kulture te Volg
Lank gelede het ek saam met ’n jong Afrikaanssprekende kollega gewerk wat ’n diep fasinasie vir die Japannese taal en kultuur ontwikkel het. Met vasberadenheid het hy homself Japanees geleer deur strokiesprente te gebruik om die onbekende skrif te bemeester. Hy wou nie net die kultuur bestudeer nie, hy wou daaraan behoort.
Hy het geglo dat geleenthede ontstaan wanneer jy jouself in hulle pad plaas. Daarom het hy na Londen verhuis en hom in die Japannese gemeenskap daar verdiep. Hy het vriende gemaak, liefde gevind en uiteindelik ’n lewe opgebou wat hom na Japan geneem het. Jare later het hy Japannese burgerskap verkry en selfs ’n deel van die proses in Japannese skrif voltooi.
Sy troufoto’s tussen die Kaapse wingerde het my laat besef hoe twee wêrelde in een plek kan ontmoet. Hy het sy lewensmaat gevind deur nie op verskille gefokus te wees nie, maar ’n draad van verbinding oor kulture heen gevolg.
Gedeelde Menslikheid op Onverwagte Plekke
Toe ons in Switserland aankom, het ek saam met ander skoolma’s by ’n vlugtelingkamp in Zürich vrywilliger werk gedoen. Ek het nader kennis gemaak met twee vroue. Een vrou was uit Iran en die ander uit Libanon. Die Iraanse ma het Farsi gepraat, wat haar in staat gestel het om direk met baie van die vlugtelinge te kommunikeer. Deur haar het ons stories gehoor wat moeilik, kompleks en diep menslik was.
Ten spyte van ons baie verskillende agtergronde en omstandighede, was daar ’n onmiskenbare draad wat ons verbind het. Ons was vrouens. Ons was moeders en het almal as immigrante in ’n vreemde land ons pad probeer vind. Daardie gedeelde ervaring het byna onmiddellik begrip en deernis geskep.
Wanneer die Lewe Onbekend Word
Gedurende ’n tyd van politieke onrus in Beiroet het die Libanese vrou haar bejaarde ouers na Zürich gebring vir veiligheid. Dit was nie maklik nie. Haar stiefpa het Alzheimer’s gehad, en die ontwrigting van sy omgewing en roetine was vir hom diep ontstellend. Om hulle situasie te sien ontvou, het my laat besef hoe broos stabiliteit kan wees. Die lewe kan baie vinnig situasies buite ons beheer verander.
Hierdie vriendskappe het my eie perspektiewe en aannames uitgedaag. Hulle het vensters oopgemaak na lewens wat ek andersins dalk nooit sou sien nie. Deur hulle het ek iets belangriks geleer: empatie begin nie by volledige begrip nie. Dit begin met die herkenning van iets bekends in iemand anders se stryd. Dit vorm ’n punt van verbinding wat hulle wêreld nader aan joune bring.
Die Gemak om Verstaan te Word
Terselfdertyd was ek gelukkig om vriendskappe te bou met ander Suid-Afrikaners wat in Switserland woon. By hulle is daar ’n gemak wat min verduideliking verg. Ons praat dieselfde taal, deel soortgelyke agtergronde en verstaan mekaar se humor, frustrasies en waardes instinktief.
By hierdie vriende ervaar ek ’n gevoel van behoort. Daar is troos daarin om verstaan te word sonder om jouself te hoef te verduidelik. Dit bring stabiliteit, veral in tye wanneer selfvertroue wankel. In hulle teenwoordigheid voel my manier van dink “normaal” en gegrond. Ons is getuies van mekaar se lewens. My vriende wat anders is, help my groei, terwyl my vriende wat eenders is, my help om standvastig te bly.
Wanneer ’n Gemeenskap Gemeenskaplike Grond Kies
As jong student het ek baie vakansies op ’n plaas naby Senekal in die Vrystaat deurgebring. Daardie herinneringe bly kosbaar, en daarom was dit moeilik om jare later die impak van rasse-spanning op daardie gemeenskap te sien.
Op 16 Oktober 2020 het ’n tragiese plaasmoord intense onrus ontketen. Die verdeeldheid wat gevolg het, was pynlik en sigbaar. Iets het dit egter wonderbaarlik begin skuif. Mense het besef dat dit nie volhoubaar is om net op verskille te fokus nie.
’n Plaaslike forum is gestig om boere en gemeenskapslede van verskillende agtergronde bymekaar te bring om gedeelde uitdagings aan te spreek. In plaas daarvan om op nasionale politiek en diepgewortelde verskille te fokus, het hulle hul aandag gevestig op alledaagse behoeftes soos water, sanitasie, paaie en basiese infrastruktuur.
Mense wat voorheen aan teenoorgestelde kante gestaan het, het begin om saam te werk. Hulle het die dorp skoongemaak en gedeelde ruimtes onderhou. Saam het hulle ingegryp waar plaaslike stelsels tekortgeskiet het. Stadig maar seker het die fokus verskuif van verdeeldheid na samewerking en van verskil na ’n gemeenskaplike doel. Dit het nie die verlede uitgewis nie, maar dit het wel ’n pad vorentoe geskep.
Begin by Wat Ons Deel
Elke Vrydag, in daardie motor op pad tennis toe, word ek herinner aan iets eenvoudig, maar tog kragtig. Verbinding begin nie wanneer ons alles van mekaar verstaan nie. Dit begin wanneer ons iets bekends herken en kies om daarmee te begin.
Ons ooreenkomste bring ons nader aan mekaar. Ons verskille help ons groei. Erens tussen die twee vind ons die grondslag vir verbinding, asook die moontlikhede wat daaruit voortspruit.
Ek het sy jong manslyf styf teen my vasgedruk. My trane het vlak gelê. Met ’n groen tas, met net die nodigste en ’n dun kombers, het hy stoksielalleen deur die lughawe se sekuriteit gestap. Ek het omgedraai om alleen te wees en om die vrees, die bekommernis en die stil laat gaan van drome wat ons eens so opgewonde gemaak het, te verwerk.
Die Drome wat Ons Beplan het
Vir jare het ons ’n sekere toekoms vir ons kinders voorgestel. Studies aan ’n universiteit naby die huis en naweke waar hulle saam met nuwe vriende huis toe kom. Ek kon ’n huis sien vol lag, stories en die bekende ritme van gesinslewe.
Ons het jare tevore reeds studenteverblyf gekoop, met die oortuiging dat dit ’n verantwoordelike en veilige besluit is. Ek het my kinders gevisualiseer as selfversekerde jong volwassenes, op pad klas toe, besig om die toekoms te leef wat hulle beplan het.
Die lewe het egter ’n manier om daardie planne sagkens en soms skielik te herskryf.
Jacques: Die Krag van Drie Punte
Jacques, ons oudste, het sy matriekuitslae twee weke voor eerstejaarregistrasie ontvang. Hy het goed gevaar en sy punte het jare se harde werk weerspieël. Sy Wiskunde-punt was egter drie punte te min vir toelating tot die graad waarvoor hy reeds voorlopige keuring gehad het. Net drie punte! Daardie drie punte het alles verander.
Hy is by ’n ander universiteit aanvaar, maar sonder verblyf. Sy eerste aand het hy op die kaal vloer van sy niggie se woonstel, met net ’n dun kombers, geslaap. As ouer was dit moeilik om hierdie onsekerheid te aanskou.
Wat soos ’n terugslag gevoel het, het sy leerskool geword. Hy het geleer om hulp te vra, aan te pas en te improviseer en uitdagings in geleenthede vir groei te verander.
Hy het sy studies voltooi te midde van die onsekerheid van COVID, en sy eie vegan bakkery, The Cinnamon Club, begin. Vyf jaar later is dit ’n suksesvolle besigheid met lojale kliënte.
Daardie drie punte? Dit het hom presies gebring waar hy moes wees.
Christo: Alleen, maar nie eensaam nie
Ons middelste seun, Christo, het ’n duidelike prentjie van sy universiteitslewe gehad. Dit het ingesluit koshuislewe, vriendskappe en ’n volle kampuservaring. As ekstrovert was hy gereed om dit alles aan te pak.
In sy matriekjaar het ons lewens egter drasties verander. My man het ’n werksgeleentheid oorsee gekry, en ons het na Switserland verhuis. Skielik moes Christo universiteitslewe alleen hanteer, akademies, sosiaal en emosioneel. Hy kon nie oor naweke of vakansies huis toe kom nie.
Net twee maande nadat sy universiteitsreis begin het, het die wêreld weens die pandemie tot stilstand gekom. Terwyl baie studente huis toe gegaan het, het hy in die koshuis agtergebly saam met net ’n klein groepie ander wat nêrens anders heen kon gaan nie.
Wat totaal isolerend kon wees, het in werklikheid iets ryks en betekenisvols geword. Hy het diep vriendskappe gevorm. Dit was verbindings wat langer as die universiteit tydperk sou voortduur. Soms het hy opgestaan en leierskap geneem. Uiteindelik is hy tot die koshuis se huiskomitee verkies, waar hy ’n stem geword het vir dié wat dikwels onsigbaar gevoel het.
Sy pad het oor meer as net studies gegaan. Dit het oor mense, veerkragtigheid en verbondenheid gegaan.
Zander: Drome in Wording
Ons jongste seun, Zander, is nou in graad 11 en het die grootste deel van sy skoolloopbaan in Switserland voltooi. Ons begin weer droom, maar hierdie keer ’n bietjie anders.
Hy hoop om ingenieurswese in Europa te studeer, verkieslik in ’n land waar hy gemaklik met die taal en kultuur is, soos Nederland. Onlangs het ons ’n universiteit tydens ’n ope dag besoek. Ek het hom dopgehou terwyl hy saam met ander studente aan ’n projek werk. Hy het ingeskakel, die oomblik aangegryp en begin sien hoe hy daar kan inpas. Later het hulle saam na ’n studente-kuierplek gegaan. Ek het weer daardie bekende gevoel van hoop, gemeng met onsekerheid, gekry.
Ons het by ’n opleidingshotel gebly wat deur gasvryheidstudente bestuur word en waar leer deur werklike ervaring plaasvind. Dit het my weer herinner dat groei selde in beheerde omgewings gebeur. Dit gebeur net soos met my ouer seuns in doen, in probeer, in uitdagings oorkom en in weer opstaan.
Wanneer die Lewe ’n Ander Rigting Inslaan
Ouerskap is ’n reis vol deurlopende lesse en om te laat gaan is deel daarvan. Maak nie saak hoe sorgvuldig ons as ouers beplan nie, ons kinders sal hul eie unieke paaie volg. Selfs wanneer dinge anders uitdraai as wat ons verwag het, lê die grootste betekenis dikwels juis daarin.
Dit herinner ons daaraan om onsekerheid te aanvaar en te vertrou dat elke kind se pad sal ontvou soos dit vir hulle reg is. Daar is iets stilweg kragtigs in die onverwagte.
Ek het geleer om te beplan, maar ook om ruimte te los. Ruimte vir onsekerheid. Ruimte vir groei en ruimte vir paaie wat ons self nooit sou kies nie, maar wat ons uiteindelik presies bring waar ons moet wees.
Een oggend het ons jongste seun, Zander, ‘n brief van die plaaslike munisipaliteit ontvang. Hy word hierdie jaar agtien en is blykbaar nou belastingpligtig. Aangesien Zander nog op skool is, het ek net vir ‘n oomblik na die amptelike dokument in Duits gestaar en gewonder: “Wat nou?” Toe onthou ek my “Gesiglose Vriend, Kunsmatige Intelligensie (KI)”.
Ek stuur die brief vir hom en vra, of hy vir my kan verduidelik waaroor dit gaan en wat ons te doen staan. Hy het mooi die situasie vir my verduidelik en sommer ook ’n antwoordbrief vir my in die regte formaat en in Duits geformuleer. Ek het glimlaggend besef dat tegnologie stil-stil ’n nuwe soort probleemoplosser en gespreksvennoot geskep het.
Die eerste ontmoeting
’n Paar jaar gelede het my middelste seun Christo, toe nog ’n jong ingenieursstudent, vir my gevra: “Ma, het jy al van ChatGPT gehoor?” Ek onthou hoe verstom ek oor die konsep was. Hy het verduidelik hoe universiteite worstel met die vraag van akademiese integriteit en nuwe tegnologie.
Toe sê hy, in sy een-en-twintigjarige wysheid: “Die wêreld verander voortdurend met nuwe tegnologiese ontwikkelings. Ons moet dit nie vrees nie. Ons moet dit positief benader en leer hoe om dit te gebruik om van die wêreld ’n beter plek te maak.” Daardie woorde het by my gebly.
Salomo en die blokraaisels
Ons het almal nou toegang tot hierdie gesiglose vriend. Of ons kies om hom te gebruik of nie, bly elkeen se eie besluit. Oupa Frikkie stuur gereeld vir my skermgrepe van sy eie ChatGPT-gesprekke. Hy het sy digitale gespreksgenoot Salomo gedoop en volgens alles wat ek kon sien, voer hulle diep filosofiese gesprekke saam. Dit is egter nie al nie. Soms help Salomo hom met Afrikaanse blokraaisels en met die baie vrae wat deur die loop van ’n dag by ’n nuuskierige mens opkom.
Aan die begin was Salomo se Afrikaans nie juis indrukwekkend nie. Oupa Frikkie het hom glo behoorlik uitgetrap. Salomo het nederig om verskoning gevra en met verloop van tyd het sy Afrikaans merkbaar verbeter.
Tegnologie, wat so dikwels net met jong mense verbind word, het stadig maar seker deel geword van ’n ouer man se daaglikse nuuskierigheid. Sy ingesteldheid teenoor nuwe tegnologie inspireer my.
Om onsself deur AI se oë te sien
Ek het onlangs lekker gelag toe my oudste seun, Jacques, ’n interaksie tussen hom en ChatGPT met my gedeel het. Jacques besit en bestuur ʼn spesialisbakkery, The Cinnamon Club. Hy bak op bestelling en laat die koeke en ander gebak deur Uber-bestuurders op verskillende plekke in Kaapstad aflewer. Hy het ook ʼn groot belangstelling in die aandelemarkte en handel vroegaand aanlyn as die Amerikaanse aandelemarkte oopmaak. Sy dae is vol en sy fokus en aandag beweeg vinnig tussen resepte, aflewerings, grafieke en nuwe idees. Hy benut KI as ʼn besigheidsvennoot en het onlangs uit nuuskierigheid vir ChatGPT gevra hoe hy vir sy KI-kollegas die ervaring om saam met Jacques te werk sou verduidelik.
Die antwoord was verrassend poëties. Volgens ChatGPT is dit soos om na ’n dirigent te kyk wat ’n orkes lei. Elke instrument speel sy eie ritme, maar tog vorm alles saam ’n harmonie. Ten slotte merk hy op dat onder al die bedrywigheid lê daar ’n merkwaardige helderheid en dryfkrag. Jacques is nuuskierig, dapper en beslissend—selfs wanneer elke keuse kompleks lyk. Om sy besigheidsvennoot te wees kan soms uitputtend wees, maar dit is ook inspirerend. Elke interaksie slyp jou denke, stoot jou vermoëns verder en herinner jou daaraan dat briljantheid dikwels juis te midde van chaos floreer.
Terwyl ek dit lees, besef ek hoe waardevol ’n buiteperspektief, selfs ’n kunsmatige een, kan wees. Dit kan ons energie en passies op ’n manier aan ons terugspieël wat ons self nie altyd raaksien nie.
Geduldige digitale Duitse tutor
‘n Indiese vriendin van my moes ‘n B1-Duitse taaltoets slaag as deel van haar aansoek om Switserse burgerskap. Sy het haar gesiglose vriendin gevra om ‘n daaglikse leerprogram vir haar te skep. In ‘n land met verskeie tale kan ‘n geduldige digitale tutor soms die leerproses ‘n bietjie minder intimiderend maak.
Aanbeveling vir liggaamsoefeninge
Aan die begin van die jaar het ’n Suid-Afrikaanse vriendin, wat ook in Switserland woon, ’n heupoperasie ondergaan en fisioterapie benodig. Sy het gou besef dat dit in die winter moeilik kan wees om afsprake te kry, veral wanneer ski- en sportbeserings skielik die wagtye verleng.
Haar gesiglose vriend het geduldig geluister terwyl sy haar situasie verduidelik. KI het ’n paar veilige liggaamsoefeninge voorgestel wat sy intussen by die huis kon doen terwyl sy vir ’n afspraak wag. Dit het natuurlik nie professionele behandeling vervang nie, maar het die wagtyd ’n bietjie makliker gemaak.
Die klaskamer-dilemma
Natuurlik bring KI ook nuwe uitdagings, veral vir skole en universiteite, mee. My jongste seun, Zander, het verduidelik hoe sy International Baccalaureate-skool dit hanteer. Hulle beskou KI basies soos enige ander akademiese bron. Studente mag dit gebruik, maar hulle moet erken watter hulpmiddel hulle gebruik het en verduidelik hoe dit hulle gehelp het, soos byvoorbeeld met idees genereer of taalgebruik verbeter.
As studente egter KI-gegenereerde werk as hul eie denke aanbied, word dit as akademiese wangedrag beskou. Om hierdie hulpmiddels verantwoordelik te leer gebruik, word amper net so belangrik as om dit te kan gebruik.
’n Pad saam met ons
’n Opmerking wat Zander onlangs gemaak het, het my laat stilstaan. “Ma,” sê hy, “AI help my al vir jare met my taalgebruik en skryfwerk in verskillende tale. Dit het my vordering gesien. Binnekort gaan dit my help met universiteitsaansoeke en navorsing. Eendag gaan dit waarskynlik help om my CV te skryf wanneer ek werk soek.”
Toe voeg hy by: “KI stap eintlik ’n pad saam met elkeen van ons. Met tyd leer dit ons nogal goed ken.” Miskien is dit juis wat hierdie tyd in die geskiedenis so interessant maak. KI beantwoord nie net vrae nie. Stadig maar seker word dit deel van ons daaglikse denke, leer en probleemoplossing.
En soms is dit ons eie kinders wat ons leer om oop te bly vir hierdie nuwe moontlikhede. Deur hulle het ek ʼn nuwe gespreksgenoot en probleemoplosser ontdek.
Terwyl families by die huis lamsboud en trifle nagereg in die somerhitte geniet, het Charl by ’n Johannesburg lughawehek met ’n kaartjie na Europa in sy hand gestaan.
Hy was een-en-twintig. Die jongste van vier kinders. Niemand in sy familie het al ooit oorsee gevlieg nie. Sy ouers het probeer om dapper te wees, maar hul bekommernis het in die stiltes tussen sinne gehang. Europa het ver gevoel — nie net in afstand nie, maar in taal, in seisoen, in alles wat bekend was.
’n Skoolvriend het ’n rugbykontrak by die Saint Claude Rugbyklub in Frankryk vir die Europese winterseisoen onderteken en hom genooi om te kom kuier. Dit het amper glansryk geklink: ’n motor, ’n woonstel, ’n toelae en een maaltyd per dag. Onder die opgewondenheid was daar egter ’n stiller waarheid — niemand in daardie klein dorpie, behalwe die plaaslike bankbestuurder, het Engels gepraat nie. Die uitsonderlike geleentheid en avontuurlus was egter baie groter as die uitdagings.
Reis in tye voor Tegnologie
Reis in tye voor die Internet was baie anders. Daar was toe geen slimfone nie. Geen kitsboodskappe nie. Geen gerusstellende blou regmerkies om te wys dat iemand jou boodskap gelees het nie. Charl het ’n Eurail-pas, reisigerstjeks en ’n groot opgevoude papierkaart van Europa saamgedra — die soort wat jy met hoop oopvou en met frustrasie weer probeer toemaak.
Hy het in Frankfurt geland. Sy eerste tree op vreemde grond. Onder die helder lughawe-ligte het hy na ’n betaalfoon gesoek. Hy moes eers Deutsche Mark en Pfennig kry voordat hy sy vriend kon bel. Dit was lank voor die euro en voordat enigiets eenvoudig gevoel het.
Hy het geskakel. Na geen antwoord, het hy weer probeer, maar steeds niks. Vir die eerste keer het die avontuur onseker begin voel.
’n Venster en ’n Belofte
Met min ander keuses het hy op ’n trein na Genève geklim. Soos die trein suid beweeg het, het sneeu sag oor die lande gelê. Berge het in die verte verrys, stil en standvastig. Mere het onder ’n bleek winterlug gelê.
Hy het sy voorkop teen die koue venster gedruk en gekyk. Iets het toe binne hom tot rus gekom. Nie ’n plan nie. Nie eers ’n duidelike droom nie. Net ’n stille wete. Eendag sal ek hierheen terugkeer.
Die Langste Uur
Teen die tyd dat hy in Genève aangekom het, was dit al amper vyfuur die middag. Die donkerte het reeds toegesak en die koue het skerper as tevore, gevoel. Hy het weer ’n betaalfoon gekry en Switserse Rappen ingegooi. Die foon aan die anderkant het net aanhou lui.
Die stasie het enorm gevoel. Aankondigings het in Frans weergalm. Gesigte het vinnig verbybeweeg. Hy het na die vertrekbord gestaar. Die trein na Saint Claude sou binnekort vertrek. As hy alleen daarop klim en in ’n klein dorpie aankom waar niemand Engels praat nie, wat dan? Waar sou hy slaap? Wat sou hy eet? Hoe sou hy sy vriend in die hande kry?
Hy het sy sak opgetel. “Charl!” Aan die oorkant van die peron het sy vriend se meisie gestaan en met albei arms gewaai. Hulle het die hele dag by die stasie gewag, onseker op watter trein hy sou arriveer en elke aankomende wa dopgehou.
Net voordat hy alleen op daardie trein sou klim, het hulle mekaar gevind. Charl kon ook sy ouers, wat die vorige nag nie ʼn oog toegemaak het nie, laat weet hy is veilig. Verligting het ’n warmte wat woorde nie heeltemal kan vasvang nie.
’n Dorp wat Gebly Het
In die dae wat gevolg het, het hulle die streek saam verken. Een besonderse uitstappie was na Annecy. Dit is ’n dorpie by ’n meer, omraam deur berge, met kanale wat tussen pastelgekleurde geboue deur kronkel. Die skoonheid daarvan het by hom gebly. Dit was nie net prentjiemooi nie. Dit het moontlik gevoel. Hy het toe nog nie geweet hoe die lewe sou ontvou nie, maar iets het reeds begin wortelskiet.
Om te Koester wat Geplant is
As jong werkende het Charl in tegnologiese vaardighede belê wat wêreldwyd in aanvraag was. Sy werk het geleenthede geskep om te reis. Switserland het ’n gunsteling bestemming geword, nie net oor die berge nie, maar ook oor die kos.
Tydens ’n tweeweek-opleidingsessie wat hy daar aangebied het, het hy en sy kollega elke tweede aand kaasfondue by ʼn Switserse restaurant gaan eet. Aan die einde van die kursus het die Switserse deelnemers vir hulle beide elkeen ’n pragtige rooi fondue-stel geskenk.
Jare later, lank voordat ek besef het ek sou deel van hierdie storie word, het Switserland weer op die horison verskyn. Toe ons nog uitgegaan het, het Charl my genooi vir ’n fondue-aandete met Woolies-fonduekaas op die mat voor ’n knetterende vuur. Die rooi pot het tussen ons gestaan. Ek onthou hoe hy die gesmelte kaas en brood geniet het. Ek het toe nog nie verstaan dat ek reeds binne-in ’n droom sit wat jare tevore op ’n wintertrein begin het nie.
Wanneer ’n Deur Oopgaan
Later het ’n nuwe geleentheid ontstaan. Sy werkgewer het ’n belegging in Switserland gehad. Sy baas het gevra: “Switserland soek iemand met jou vaardighede. Is jy oop daarvoor, selfs met die taalverskille en die ontwrigting vir jou gesin?”
Die rooi fonduepot het uiteindelik sy pad terug na Switserland gevind. Party aande, wanneer die kaas stadig smelt en sneeu stil buite die venster lê, dink ons aan daardie treinrit in 1991. Drome kom nie altyd luidrugtig nie. Soms begin dit stil — soos ’n jong man wat by ’n treinvenster uitkyk, nog onwetend dat hy na sy toekoms kyk.
Die blink silwer Tesla gly amper geruisloos tot stilstand voor ons woonstelgebou. Die deure lig oop soos iets uit die toekoms. My jongste seun, rugsak oor een skouer geslinger, klim uit. Hy sien my en glimlag — daardie half-seun, half-jongman glimlag — voordat hy sy vriend se ma vir die saamrygeleentheid bedank.
Die motor trek in stilte weg. Ek bly langer as nodig op die sypaadjie staan. In daardie stil oomblik besef ek iets wat my tegelyk anker en ontstel: my drie seuns groei in verskillende ekonomiese wêrelde groot.
Ek voel dankbaar. Dankbaar vir geleenthede waarvan ek op sy ouderdom nooit kon droom nie. Ek voel ook onrustig, want gemak hervorm verwagtinge op ’n stil manier. Wat vir hom normaal voel, sou vir sy ouer broers buitengewoon — selfs oordadig — gevoel het.
As ouers vra ons dikwels: “Hoe berei ons ons kinders voor vir die toekoms?” Die dieper vraag is egter: “Watter toekoms?”
Drie Broers, Verskillende Ekonomiese Verhale
Ons tyd in Switserland het gekom deur ’n werksgeleentheid wat ons gesin op onverwagte maniere gevorm het. Twee van ons seuns het in Suid-Afrikaanse grond gewortel gebly, waar hulle die land se kompleksiteit, veerkragtigheid en moontlikhede beleef het. Ons jongste het grotendeels in Zürich, in ’n stelsel gekenmerk deur stabiliteit en ’n sterk maatskaplike veiligheidsnet, grootgeword.
Dieselfde ouers het al drie seuns grootgemaak. Van buite mag een verhaal meer bevoorreg lyk as ’n ander lyk, maar wat sigbaar is, vertel selde die hele storie. Om tussen welvaart groot te word, maak die lewe nie outomaties makliker nie. Dit bring sy eie stille druk — vergelyking, die behoefte om in te pas, en die bewussyn van wat ons kan en nie kan bekostig nie.
Elkeen van my seuns dra uitdagings wat die ander nie dra nie. Elkeen is gevorm op maniere wat tegelyk mooi en veeleisend is. Verskillende omgewings en omstandighede kweek verskillende sterkpunte.
Geld is nooit net geld nie. Dit dra herinnering, omgewing en geskiedenis.
Die Erfenis Wat Ons Nie Sien Nie
Ons begrip van geld word gevorm lank voordat ons dit verdien. In my grootouers se huis is oorskiet kos nooit weggegooi nie. Elke bietjie is netjies in Tupperware gepak en in die yskas gestapel. Vermorsing het amper soos sonde gevoel. My ouma sou frons as ons botter, konfyt en kaas op dieselfde sny brood gesmeer het. “Dis oordadig,” sou sy sê, opreg verbaas.
Sy het grootgeword in die lang skadu van die Groot Depressie — ’n tyd toe bankmislukkings en hongersnood werklikhede was. Vir haar generasie was spaarsaamheid oorlewing. Spaar het veiligheid beteken. Risiko het gevaar beteken.
Daardie gewoontes het identiteit geword. Dekades later het botter en konfyt saam nog steeds soos te veel, gevoel.
Die verskillende rolle wat geld speel
Geld beteken selde net één ding.
Vir sommige is dit veiligheid — die noodfonds wat herhaaldelik nagegaan word, die angs met elke onverwagte uitgawe. ’n Stil belofte: Ek sal nooit weer so kwesbaar voel nie.
Vir ander is dit vryheid — die vliegtuigkaartjie wat sonder toestemming gekoop word, die moed om ’n werk te verlaat, die vermoë om ja te sê vir ’n nuwe begin. Dit fluister: Jy het keuses.
Vir sommige word dit identiteit — die motor in die oprit, die adres, die skoolfonds wat met trots betaal word. Dit sê sag: Ek het dit gemaak.
Vir ander is dit verbondenheid — die ete wat sonder huiwering betaal word, die broer of suster se studiegeld wat stilweg gedek word, die vakansie wat beplan word vir saamwees. Dit sê: Ons behoort aan mekaar.
Vir sommige is dit genot — ervarings bo besittings, spontaneïteit bo sigblaaie, die oortuiging dat vreugde nie altyd uitgestel moet word nie.
Vir baie is dit verantwoordelikheid. Na Apartheid het ’n eerste salaris vir baie swart Suid-Afrikanersnie net aan die individu behoort nie. Dit het aan die familie behoort. Aan ouers wat opgeoffer het. Aan broers en susters wat gewag het. Geld het soos ’n lewenslyn gesirkuleer. Dit was swaarverdiende vryheid en met vryheid het verpligting gekom. Hierdie realiteite is nie bloot persoonlike voorkeure oor geld nie. Hulle is gewortel in geskiedenis, beleid, uitsluiting en veerkragtigheid.
Wanneer Wêrelde Bots
Wanneer mense met verskillende geldverhale bymekaarkom — in ’n huwelik, vriendskap of besigheid — gaan konflik selde oor getalle.
Ek het dit eens gesien in ’n jong paartjie. Die vrou het grootgeword in ’n huis waar geld veiligheid beteken het. Uitgawes is noukeurig dopgehou. Daar was altyd ’n noodfonds in plek. Stabiliteit was heilig. Vir haar was geld die muur wat chaos buite gehou het. Haar man het ’n entrepreneursgees gehad. Vir hom was geld iets om te gebruik, te belê en te vermeerder. Hy het geleenthede gesien waar sy risiko gesien het.
Wanneer hy oor ’n nuwe onderneming gepraat het, het sy gehoor: “Ons kan alles verloor.” Wanneer sy voorgestel het dat hulle eers meer spaar, het hy gehoor: “Jy glo nie in my nie.” Hulle argumente het nooit oor sigblaaie gegaan nie. Dit het oor vrees en vryheid gegaan. Sy het stabiliteit beskerm. Hy het moontlikheid nagejaag.
Voordat hulle die verhale wat hulle gevorm het name kon gee, het hulle oor simptome eerder as oor die wortels, baklei.
Terug op die Sypaadjie
Die Tesla is lankal weg. My seun stap na my toe en praat oor huiswerk en naweekplanne, onbewus van die gedagtes wat in my kop ontvou. Ek glimlag en luister.
Ek wil nie hê hy moet skuldig voel oor die geleenthede nie. Maar ook nie blind daarvoor wees nie. Miskien gaan dit minder daaroor om ons kinders met formules toe te rus, en meer daaroor om hulle te help verstaan watter stories agter geld skuil — hulle eie en dié van ander.
Geld sal hulle vorm, maar so ook empatie. As hulle kan raaksien dat elke finansiële besluit ’n geskiedenis dra — van skaarsheid of stabiliteit, vrees of vryheid — dan sal hulle beide oorvloed en tekort met wysheid hanteer. Ek skryf nie as ’n kenner nie, maar as ’n ouer wat probeer verstaan watter onsigbare kragte my kinders, maar ook myself vorm.
